استفاده از موبایل و تبلت بر تاخیر گفتار کودکان تاثیر دارد؟

در سال‌های اخیر یکی از دغدغه‌های مهم والدین و متخصصان رشد کودک، مسئله‌ی تاخیر گفتار در کودکان است. بسیاری از والدین متوجه می‌شوند که کودکشان نسبت به همسالان خود دیرتر صحبت می‌کند یا دایره‌ی واژگان محدودتری دارد. در همین زمان، زندگی روزمره‌ی خانواده‌ها نیز تغییر کرده است. موبایل، تبلت و سایر وسایل دیجیتال تقریباً در همه‌ی خانه‌ها حضور دارند و کودکان نیز از سنین بسیار پایین با این ابزارها آشنا می‌شوند.

در گذشته کودکان بیشتر زمان خود را با بازی‌های فیزیکی، گفتگو با اعضای خانواده و تعامل با محیط اطراف می‌گذراندند. اما امروز شرایط کمی متفاوت است. بسیاری از کودکان پیش از آنکه بتوانند جمله بسازند، به‌راحتی صفحه‌ی گوشی را لمس می‌کنند و ویدیوهای مختلف را تماشا می‌کنند. این تغییر سبک زندگی باعث شده پژوهشگران به بررسی تاثیر استفاده از موبایل و تبلت بر تاخیر گفتار کودکان بپردازند.

سوال مهم این است که آیا واقعاً استفاده از صفحه‌نمایش می‌تواند رشد زبان کودک را کند کند؟ اگر چنین است، این تاثیر چگونه ایجاد می‌شود و والدین چگونه می‌توانند از آن پیشگیری کنند؟ در این مقاله تلاش می‌کنیم به این پرسش‌ها پاسخ دهیم. همچنین به بررسی تحقیقات علمی، نشانه‌های هشداردهنده و راهکارهای عملی برای والدین می‌پردازیم تا بتوانند محیطی مناسب برای رشد گفتار کودک فراهم کنند.

تاخیر گفتار در کودکان چیست و چگونه تشخیص داده می‌شود؟

رشد زبان و گفتار یکی از مهم‌ترین مراحل رشد کودک است. کودک از همان ماه‌های اول زندگی شروع به تولید صدا می‌کند و به‌تدریج با شنیدن صحبت‌های اطرافیان، الگوهای زبانی را یاد می‌گیرد. در حالت طبیعی، بیشتر کودکان تا پایان سال اول زندگی اولین کلمات خود را بیان می‌کنند و در دو سالگی قادرند دو کلمه را کنار هم قرار دهند. با این حال، سرعت رشد گفتار در همه‌ی کودکان یکسان نیست. برخی کودکان کمی دیرتر از دیگران شروع به صحبت می‌کنند، اما همچنان در محدوده‌ی طبیعی رشد قرار دارند. زمانی از اصطلاح تاخیر گفتار استفاده می‌شود که مهارت‌های گفتاری کودک به‌طور قابل توجهی از سطح مورد انتظار برای سن او عقب‌تر باشد.

خدمات گفتار درمانی کودکان

برای درک بهتر این موضوع، باید به مراحل طبیعی رشد گفتار توجه کرد. در حدود شش ماهگی کودک شروع به تولید صداهای ساده می‌کند و به صداهای اطراف واکنش نشان می‌دهد. در نه تا دوازده ماهگی معمولاً اولین کلمات مانند «مامان» یا «بابا» شنیده می‌شود. در هجده ماهگی بسیاری از کودکان بین بیست تا پنجاه کلمه می‌دانند و تا دو سالگی قادرند ترکیب‌های ساده‌ای مانند «آب بده» یا «مامان بیا» را بیان کنند.

اگر کودک در این مراحل فاصله‌ی قابل توجهی با الگوی طبیعی داشته باشد، احتمال وجود تاخیر گفتار مطرح می‌شود. برای مثال، کودکی که در دو سالگی هنوز کلمه‌ی قابل فهمی نمی‌گوید یا در سه سالگی نمی‌تواند جمله‌های ساده بسازد، نیاز به بررسی دقیق‌تری دارد.

البته تاخیر گفتار همیشه به یک علت واحد مرتبط نیست. عوامل مختلفی مانند مشکلات شنوایی، عوامل ژنتیکی، محیط زبانی ضعیف یا برخی اختلالات رشدی می‌توانند در این مسئله نقش داشته باشند. در سال‌های اخیر، یکی از عواملی که توجه متخصصان را به خود جلب کرده، افزایش استفاده از موبایل و تبلت در سنین پایین است.

تاثیر استفاده از موبایل و تبلت بر تاخیر گفتار کودکان

یادگیری زبان در کودکان فرآیندی پیچیده است که به تعامل مداوم با انسان‌های دیگر وابسته است. کودک با شنیدن کلمات، دیدن حرکات لب و دریافت واکنش از اطرافیان، به‌تدریج ساختار زبان را یاد می‌گیرد. در واقع، زبان چیزی نیست که کودک فقط با گوش دادن منفعلانه بیاموزد؛ بلکه نیاز به ارتباط دوطرفه دارد.

زمانی که کودک ساعت‌های زیادی را صرف تماشای صفحه‌نمایش می‌کند، بخش مهمی از این تعامل از بین می‌رود. در چنین شرایطی، کودک بیشتر شنونده‌ی صداهاست و فرصت کمتری برای پاسخ دادن یا تمرین گفتار پیدا می‌کند. این کاهش تعامل کلامی یکی از مهم‌ترین دلایلی است که می‌تواند به تاخیر گفتار منجر شود. از سوی دیگر، محتوای دیجیتال معمولاً با سرعت زیادی تغییر می‌کند. تصاویر سریع، صداهای متنوع و تحریک‌های شدید باعث می‌شوند توجه کودک به شکل خاصی شکل بگیرد. وقتی مغز کودک به این نوع تحریک‌ها عادت می‌کند، تمرکز روی گفتگوی طبیعی که سرعت بسیار آهسته‌تری دارد، دشوارتر می‌شود.

عامل دیگری که در این میان نقش دارد، کاهش فرصت‌های اجتماعی است. کودک در تعامل با افراد واقعی یاد می‌گیرد که چگونه نوبت صحبت را رعایت کند، چگونه به سوال پاسخ دهد و چگونه از زبان برای برقراری ارتباط استفاده کند. اما هنگام تماشای ویدیو یا بازی با تبلت، چنین تجربه‌ای وجود ندارد. کودک بیشتر در نقش تماشاگر باقی می‌ماند. به همین دلیل بسیاری از متخصصان معتقدند که استفاده‌ی طولانی از موبایل در سنین پایین می‌تواند یکی از عوامل موثر در تاخیر گفتار کودکان باشد، به‌ویژه اگر جایگزین تعامل با والدین و بازی‌های واقعی شود.

یافته‌های علمی درباره ارتباط موبایل و تاخیر گفتار

در سال‌های اخیر مطالعات متعددی تلاش کرده‌اند رابطه‌ی میان زمان استفاده از صفحه‌نمایش و رشد زبان کودکان را بررسی کنند. یکی از پژوهش‌های شناخته‌شده در این زمینه در دانشگاه تورنتو انجام شد. در این تحقیق گروهی از کودکان خردسال مورد بررسی قرار گرفتند و زمان استفاده‌ی آن‌ها از صفحه‌نمایش با مهارت‌های زبانی‌شان مقایسه شد. نتایج این مطالعه نشان داد کودکانی که زمان بیشتری را صرف تماشای صفحه‌نمایش می‌کنند، احتمال بیشتری دارد که در رشد گفتار دچار تاخیر شوند. در این تحقیق حتی گزارش شد که افزایش زمان صفحه‌نمایش با افزایش احتمال مشکلات زبانی مرتبط است.

مطالعات دیگری نیز نتایج مشابهی ارائه کرده‌اند. در برخی پژوهش‌ها مشاهده شده است که کودکانی که روزانه بیش از دو ساعت با صفحه‌نمایش در تماس هستند، معمولاً دایره‌ی واژگان محدودتری دارند. این موضوع به‌ویژه در کودکان زیر سه سال بیشتر دیده می‌شود؛ زیرا این دوره یکی از حساس‌ترین مراحل رشد زبان است.

البته بیشتر پژوهشگران تاکید می‌کنند که موبایل تنها عامل تاخیر گفتار نیست. محیط خانوادگی، میزان گفتگو با کودک، سطح تحصیلات والدین و حتی ویژگی‌های شخصیتی کودک نیز می‌توانند در این مسئله نقش داشته باشند. با این حال، افزایش استفاده از صفحه‌نمایش به‌عنوان یکی از عوامل مهم در نظر گرفته می‌شود.

نقش تعامل انسانی در رشد گفتار

یکی از مهم‌ترین عواملی که رشد زبان کودک را تقویت می‌کند، تعامل مستقیم با انسان‌های دیگر است. وقتی والدین با کودک صحبت می‌کنند، کودک نه‌تنها کلمات را می‌شنود، بلکه واکنش‌های چهره، لحن صدا و حرکات بدن را نیز مشاهده می‌کند. این مجموعه از نشانه‌ها به کودک کمک می‌کند معنای کلمات را بهتر درک کند.

برای مثال، وقتی مادر به کودک می‌گوید «توپ کجاست؟» و همزمان به توپ اشاره می‌کند، کودک ارتباط میان کلمه و شیء را یاد می‌گیرد. چنین تجربه‌ای در محیط دیجیتال به‌ندرت اتفاق می‌افتد. حتی اگر کودک ویدیوهای آموزشی تماشا کند، باز هم تعامل واقعی و پاسخ فوری وجود ندارد.

بازی‌های ساده نیز می‌توانند نقش مهمی در رشد زبان داشته باشند. وقتی کودک با عروسک‌ها بازی می‌کند یا داستان‌های خیالی می‌سازد، در واقع در حال تمرین مهارت‌های زبانی است. این نوع بازی‌ها کودک را تشویق می‌کنند که از کلمات برای بیان خواسته‌ها و احساسات خود استفاده کند.

چگونه می‌توان از تاثیر منفی موبایل بر گفتار کودک جلوگیری کرد؟

پیشگیری از مشکلات گفتاری همیشه ساده‌تر از درمان آن است. والدین می‌توانند با چند تغییر کوچک در سبک زندگی خانواده، شرایط بهتری برای رشد زبان کودک فراهم کنند.

یکی از مهم‌ترین اقدامات، محدود کردن زمان استفاده از صفحه‌نمایش است. بسیاری از متخصصان توصیه می‌کنند که کودکان زیر دو سال تا حد امکان از موبایل و تبلت استفاده نکنند. در سنین بالاتر نیز بهتر است زمان استفاده محدود و کنترل‌شده باشد.

در کنار این موضوع، افزایش تعامل کلامی با کودک اهمیت زیادی دارد. صحبت کردن درباره‌ی فعالیت‌های روزمره، خواندن کتاب‌های تصویری و پرسیدن سوال‌های ساده می‌تواند فرصت‌های زیادی برای یادگیری زبان ایجاد کند. حتی در موقعیت‌های معمولی مانند خرید یا پیاده‌روی نیز می‌توان با کودک گفتگو کرد و نام اشیاء یا اتفاقات اطراف را توضیح داد.

همچنین اگر کودک از صفحه‌نمایش استفاده می‌کند، بهتر است والدین در کنار او باشند و درباره‌ی محتوای مشاهده‌شده صحبت کنند. این کار تجربه‌ی تماشای برنامه را از حالت منفعل به تجربه‌ای تعاملی تبدیل می‌کند.

چه زمانی باید به متخصص مراجعه کرد؟

اگر والدین احساس کنند رشد گفتار کودکشان نسبت به سن او کند است، بهتر است با یک متخصص مشورت کنند. گفتاردرمانگران با استفاده از آزمون‌ها و مشاهده‌ی رفتار کودک می‌توانند مهارت‌های زبانی او را ارزیابی کنند. در بسیاری از موارد، مداخله‌ی زودهنگام می‌تواند تاثیر بسیار مثبتی داشته باشد. تمرین‌های ساده، بازی‌های زبانی و راهنمایی والدین ممکن است به کودک کمک کند تا فاصله‌ی خود را با همسالانش جبران کند.

آیا همه‌ی برنامه‌های کودک برای رشد گفتار مضر هستند؟

وقتی صحبت از تاثیر استفاده از موبایل و تبلت بر تاخیر گفتار کودکان می‌شود، بسیاری از والدین به این نتیجه می‌رسند که باید تمام محتوای دیجیتال را به طور کامل از زندگی کودک حذف کنند. اما واقعیت کمی پیچیده‌تر از این است. همه برنامه‌های کودک یا محتوای دیجیتال لزوماً مضر نیستند. آنچه اهمیت بیشتری دارد، نحوه استفاده از این محتوا و میزان زمانی است که کودک در معرض آن قرار می‌گیرد.

برخی برنامه‌های کودک با هدف آموزش طراحی شده‌اند و می‌توانند مفاهیم ساده‌ای مانند نام حیوانات، رنگ‌ها، اشکال یا کلمات ابتدایی را به کودک معرفی کنند. این نوع برنامه‌ها معمولاً از تصاویر واضح، تکرار کلمات و آهنگ‌های ساده استفاده می‌کنند تا کودک بتواند ارتباط بین صدا و تصویر را بهتر درک کند. با این حال حتی چنین برنامه‌هایی نیز نمی‌توانند جایگزین تعامل واقعی با والدین یا مراقبان شوند.

دلیل این موضوع ساده است. یادگیری زبان در کودکان بیشتر از آنکه از طریق مشاهده منفعلانه اتفاق بیفتد، از طریق تعامل اجتماعی و ارتباط دوطرفه شکل می‌گیرد. وقتی کودک با یک فرد واقعی صحبت می‌کند، نه‌تنها کلمات را می‌شنود بلکه واکنش طرف مقابل را نیز مشاهده می‌کند. او می‌بیند که چگونه صورت افراد هنگام صحبت تغییر می‌کند، چگونه لحن صدا عوض می‌شود و چگونه پاسخ‌ها بر اساس گفته‌های او شکل می‌گیرند. این نوع تجربه‌ها بخش مهمی از فرآیند یادگیری زبان هستند.

در مقابل، بیشتر برنامه‌های کودک چنین تعاملی ایجاد نمی‌کنند. کودک ممکن است صداها و کلمات زیادی بشنود، اما فرصت کمی برای پاسخ دادن یا تمرین گفتار دارد. به همین دلیل اگر استفاده از موبایل و تبلت جایگزین گفتگو با والدین، بازی‌های واقعی و تعامل اجتماعی شود، احتمال دارد روند طبیعی رشد گفتار کندتر شود.

به همین دلیل متخصصان رشد کودک معمولاً توصیه می‌کنند اگر قرار است کودک برنامه‌ای را تماشا کند، والدین در کنار او حضور داشته باشند و این تجربه را به یک فعالیت مشترک تبدیل کنند. در چنین شرایطی، حتی یک برنامه ساده کودکانه می‌تواند به فرصتی برای گفتگو و یادگیری تبدیل شود.

تفاوت تماشای منفعلانه با یادگیری تعاملی

یکی از نکات مهم در بررسی تاثیر استفاده از موبایل و تبلت بر تاخیر گفتار کودکان، تفاوت میان تماشای منفعلانه و یادگیری تعاملی است. تماشای منفعلانه زمانی اتفاق می‌افتد که کودک به تنهایی و بدون ارتباط با دیگران به صفحه‌نمایش نگاه می‌کند. در این حالت، او صرفاً تصاویر و صداها را دریافت می‌کند، اما در فرآیند ارتباطی فعال شرکت ندارد.

برای مثال، کودکی را تصور کنید که به تنهایی یک کارتون تماشا می‌کند. او ممکن است شخصیت‌ها را ببیند و حتی برخی کلمات را بشنود، اما هیچ‌کس از او سوال نمی‌پرسد، از او نمی‌خواهد چیزی را توضیح دهد و یا درباره داستان با او گفتگو نمی‌کند. در چنین شرایطی مغز کودک بیشتر در حالت دریافت اطلاعات قرار دارد و فرصت زیادی برای تمرین مهارت‌های زبانی پیدا نمی‌کند.

در مقابل، یادگیری تعاملی زمانی رخ می‌دهد که یک بزرگسال در کنار کودک حضور داشته باشد و درباره محتوای در حال پخش با او صحبت کند. برای مثال، والدین می‌توانند هنگام تماشای یک برنامه کودک از کودک سوال بپرسند، نام شخصیت‌ها را تکرار کنند یا درباره اتفاقات داستان توضیح دهند. حتی سوال‌های ساده‌ای مانند «به نظرت بعدش چی میشه؟» یا «این حیوان چه صدایی میده؟» می‌تواند کودک را تشویق کند که از کلمات استفاده کند.

در چنین شرایطی صفحه‌نمایش دیگر تنها یک منبع سرگرمی نیست، بلکه به ابزاری برای ایجاد گفتگو و تعامل تبدیل می‌شود. کودک نه‌تنها کلمات را می‌شنود، بلکه فرصت دارد آن‌ها را تکرار کند، درباره آن‌ها فکر کند و در یک مکالمه واقعی شرکت کند.

به همین دلیل بسیاری از متخصصان توصیه می‌کنند اگر کودک از موبایل یا تبلت استفاده می‌کند، بهتر است این زمان به صورت فعال و همراه با تعامل والدین سپری شود. این رویکرد می‌تواند تا حدی از اثرات منفی استفاده طولانی از صفحه‌نمایش بکاهد و به رشد بهتر مهارت‌های زبانی کودک کمک کند.

فعالیت‌هایی که می‌توانند جایگزین موبایل شوند و به رشد گفتار کمک کنند

یکی از بهترین راه‌ها برای کاهش تاثیر استفاده از موبایل و تبلت بر تاخیر گفتار کودکان این است که فعالیت‌های جایگزین جذابی برای کودک فراهم شود. کودکان به طور طبیعی کنجکاو هستند و اگر محیطی پر از تعامل، بازی و گفتگو داشته باشند، کمتر به صفحه‌نمایش وابسته می‌شوند. بسیاری از فعالیت‌های ساده و روزمره می‌توانند فرصت‌های بسیار خوبی برای تقویت مهارت‌های گفتاری ایجاد کنند. در ادامه چند نمونه از این فعالیت‌ها را بررسی می‌کنیم.

کتاب خواندن برای کودک

کتاب خواندن یکی از موثرترین روش‌ها برای تقویت زبان و گفتار در کودکان است. زمانی که شما برای کودک کتاب می‌خوانید، او با کلمات جدید، ساختارهای زبانی و مفاهیم مختلف آشنا می‌شود. کتاب‌های تصویری به‌ویژه برای کودکان خردسال بسیار مفید هستند، زیرا کودک می‌تواند همزمان تصویر و کلمه را با هم درک کند. در هنگام کتاب خواندن بهتر است فقط متن را سریع نخوانید. می‌توانید درباره تصاویر از کودک سوال بپرسید یا از او بخواهید نام اشیاء را بگوید. برای مثال می‌توانید بپرسید: «این حیوان چیه؟»، «به نظرت بعدش چی میشه؟» یا «تو اگر جای این شخصیت بودی چه کار می‌کردی؟». چنین سوال‌هایی کودک را تشویق می‌کند که فکر کند و از کلمات برای بیان نظر خود استفاده کند. همچنین تکرار داستان‌های مورد علاقه کودک می‌تواند بسیار مفید باشد. کودکان معمولاً دوست دارند یک داستان را بارها بشنوند. این تکرار به آن‌ها کمک می‌کند کلمات جدید را بهتر به خاطر بسپارند و حتی بخشی از داستان را خودشان تعریف کنند.

بازی‌های گفتاری و داستان‌سازی

بازی‌های گفتاری یکی از ساده‌ترین و در عین حال موثرترین روش‌ها برای تقویت مهارت‌های زبانی کودک هستند. در این نوع بازی‌ها تمرکز اصلی بر استفاده از کلمات، توصیف اشیاء و ساختن جمله‌هاست. برای مثال می‌توانید از کودک بخواهید یک شیء را توصیف کند و شما حدس بزنید آن چیست. یا می‌توانید یک داستان کوتاه را شروع کنید و از کودک بخواهید ادامه آن را بسازد. داستان‌سازی مشترک نیز فعالیت بسیار جذابی برای کودکان است. در این بازی، یکی از والدین داستانی را با یک جمله ساده شروع می‌کند، مانند «یک روز یک خرگوش کوچولو به جنگل رفت…» و سپس از کودک می‌خواهد ادامه داستان را بگوید. حتی اگر کودک در ابتدا جمله‌های کوتاه یا ساده بگوید، همین تمرین باعث می‌شود به تدریج مهارت‌های زبانی او تقویت شود.

این نوع بازی‌ها علاوه بر تقویت گفتار، تخیل کودک را نیز پرورش می‌دهند. کودک یاد می‌گیرد با استفاده از کلمات دنیای ذهنی خود را بیان کند و داستان‌هایی بسازد که برای او هیجان‌انگیز و سرگرم‌کننده هستند.

بازی‌های نقش‌آفرینی

بازی‌های نقش‌آفرینی یکی از مهم‌ترین فعالیت‌ها برای رشد اجتماعی و زبانی کودکان محسوب می‌شوند. در این نوع بازی‌ها کودک نقش شخصیت‌های مختلف را بازی می‌کند و از زبان برای برقراری ارتباط استفاده می‌کند. برای مثال کودک ممکن است نقش پزشک، فروشنده، معلم یا والدین را بازی کند. وقتی کودک در چنین بازی‌هایی شرکت می‌کند، مجبور می‌شود از کلمات و جمله‌ها برای بیان خواسته‌ها و توضیح موقعیت‌ها استفاده کند. برای مثال در بازی «فروشگاه»، کودک باید درباره قیمت، خرید و فروش یا انتخاب کالا صحبت کند. این نوع گفتگوها باعث می‌شود کودک در فضایی طبیعی و سرگرم‌کننده مهارت‌های زبانی خود را تمرین کند.

والدین می‌توانند با استفاده از اسباب‌بازی‌های ساده مانند عروسک‌ها، ماشین‌ها یا وسایل آشپزخانه اسباب‌بازی چنین بازی‌هایی را شروع کنند. حتی بدون اسباب‌بازی خاص نیز می‌توان با تخیل یک موقعیت داستانی ایجاد کرد و کودک را به صحبت کردن تشویق کرد.

صحبت کردن درباره اتفاقات روزمره

یکی از ساده‌ترین اما موثرترین روش‌ها برای تقویت گفتار کودک، گفتگو درباره اتفاقات روزمره است. بسیاری از والدین تصور می‌کنند برای آموزش زبان باید فعالیت‌های خاصی انجام دهند، در حالی که فرصت‌های یادگیری زبان در طول روز به طور طبیعی وجود دارند. برای مثال هنگام آماده کردن غذا می‌توانید درباره مواد غذایی صحبت کنید و نام آن‌ها را بگویید. هنگام پیاده‌روی می‌توانید درباره چیزهایی که در اطراف می‌بینید صحبت کنید، مانند درخت‌ها، ماشین‌ها یا حیوانات. حتی در مسیر خرید یا هنگام مرتب کردن خانه نیز می‌توان درباره فعالیت‌ها و اشیاء مختلف با کودک گفتگو کرد. چنین گفتگوهایی به کودک کمک می‌کند واژگان جدید یاد بگیرد و نحوه استفاده از کلمات در موقعیت‌های واقعی را درک کند. همچنین وقتی کودک می‌بیند که والدین به صحبت‌های او گوش می‌دهند و به آن‌ها پاسخ می‌دهند، انگیزه بیشتری برای صحبت کردن پیدا می‌کند. در نهایت باید توجه داشت که رشد زبان بیشتر از هر چیز به تعامل انسانی، گفتگو و تجربه‌های واقعی وابسته است. فعالیت‌های ساده‌ای مانند کتاب خواندن، بازی کردن و صحبت کردن با کودک می‌توانند تاثیر بسیار بیشتری بر رشد گفتار داشته باشند نسبت به زمانی که کودک به تنهایی با موبایل یا تبلت سرگرم می‌شود.

جمع‌بندی

رشد زبان یکی از پایه‌های مهم ارتباط انسانی است و سال‌های ابتدایی زندگی نقش تعیین‌کننده‌ای در شکل‌گیری آن دارند. در دنیای امروز که فناوری بخش بزرگی از زندگی ما را تشکیل می‌دهد، توجه به تاثیر استفاده از موبایل و تبلت بر تاخیر گفتار کودکان اهمیت بیشتری پیدا کرده است. پژوهش‌های علمی نشان می‌دهد استفاده‌ی زیاد از صفحه‌نمایش، به‌ویژه در سنین پایین، می‌تواند فرصت‌های تعامل زبانی را کاهش دهد و روند یادگیری زبان را کندتر کند. با این حال، نقش والدین در مدیریت این مسئله بسیار مهم است. ایجاد تعادل میان استفاده از فناوری و تعامل انسانی می‌تواند به رشد سالم کودک کمک کند.

در نهایت، هیچ چیز جایگزین گفتگو، بازی و ارتباط مستقیم با کودک نمی‌شود. همین لحظه‌های ساده‌ی روزمره هستند که پایه‌های زبان را در ذهن کودک می‌سازند و به او کمک می‌کنند دنیای اطراف خود را بهتر درک کند.